Rituaal

Een zeer belangrijk kenmerk van de vrijmetselarij vormen de ritualen. Een rituaal is een geheel van handelingen waarmee een loge wordt geopend en gesloten en waarmee iemand wordt aangenomen als leerling, wordt bevorderd tot gezel en wordt verheven tot meester vrijmetselaar. Het openen van een loge moet worden gezien als een proces van chaos naar orde en men zegt dan dat de loge wordt gevormd. Deze bijeenkomsten vinden plaats in een daartoe speciaal ingericht logegebouw. Daar het begrip handeling een wezenlijk bestanddeel vormt van ieder rituaal kun je het rituaal het best vergelijken met een dramatisering, zij het dan geen voorstelling die bestemd is voor een willekeurig publiek in een willekeurig theater. Het maçonnieke rituaal is een dramatisering van het menselijke leven waarbij alle aanwezigen meespelen en bij de gebeurtenis betrokken zijn. Men wordt niet meegesleept, men speelt mee, actief dus. Hierbij gaat het niet alleen om de directe tekst, zoals bij ieder goed toneelstuk, maar vooral ook om de onderliggende tekst. Het rituaal wil iets wakker maken bij de medespelers, iets aan de oppervlakte brengen dat er wel is, doch dat onbewust wordt beleefd en nu aan de oppervlakte komt, als het ware in het licht treedt. En zo kan het rituaal, net als het symbool, op verschillende manieren worden vertaald, zal de één er totaal iets anders uithalen dan de ander en zal het vandaag heel anders worden beleefd dan gisteren of morgen. Het maçonnieke rituaal is een spel, een verheven spel dat hem toont dat iemand die door het leven is stukgeslagen gered kan worden als er maar een medemens te vinden is die zich voor diegene wil inzetten.

 

De vrijmetselarij heeft zeer krachtige manieren ontwikkeld om verhalen te vertellen en in de hoofden van haar leden vast te leggen. Ritueel is een formeel systeem van imitatie. Zou dit een welbewuste structuur zijn om via imitatie belangrijke vaardigheden voor het leven door te geven? Boort het rituaal in feite iets aan waarmee we allemaal zijn geboren? Leert het ons als het ware om te gaan met het leven zelf? Zodat ieder daarmee vooruit komt en zich aldus gemakkelijker gaat voelen in de samenleving?

 

Ja, maar dat is niet het enige wat plaatsvindt. Vrijmetselaren komen samen in groepen, waar altijd een aantal meer ervaren leden zich bekommeren om de minder ervaren leden. Ook in het maçonnieke rituaal wordt getoond dat de mensheid alleen maar bestaat dankzij de barmhartigheid, als het aan de waarheid of de gerechtigheid had gelegen was zij er niet gekomen. Je kunt dus nog zo worstelen met de waarheid en we gaan niet altijd correct om met onze medemens maar je mag altijd rekenen op onze spirituele moeder, de barmhartigheid die altijd voor ons zal spreken en alles zal goed komen.

Sommige ritualen maken gebruik van mythen. Onze hersenen lossen mythische problemen, door gebruik te maken van dezelfde cognitieve functies, op precies dezelfde manier op als de hersenen doen om de fysieke wereld te verklaren. Het brein maakt gebruik van de mogelijkheid van de hersenen als causale of cognitieve operator, ofwel het vermogen om abstracte oorzaken te koppelen aan reële gebeurtenissen en van de binaire operator: het vermogen om voor complexe situaties eenvoudige oplossingen te bedenken.

 

Wat ervaren we nu eigenlijk precies als we deelnemen aan de ritualen? Rituelen voor mensen hebben twee kenmerken. Ten eerste genereren ze emotionele verandering, bijvoorbeeld rust, extase of ontzag. Ten tweede resulteert het in een mentale staat die vaak wordt omschreven als een vorm van spirituele transcendentie. Inmiddels is aangetoond dat mensen die vaak deelnemen aan een ritueel bewezen een lagere bloeddruk hebben, minder hartproblemen, een rustiger ademhaling, een lager niveau van cortisol en dat hun immuun systeem beter werkt. Al deze functies worden geregeld door het autonome zenuwsysteem van de hersenen en gesuggereerd wordt dat de ritmische bewegingen die tijdens een ritueel gemaakt worden en herhaald worden deze veranderingen veroorzaken.

 

Dus: als krachtige mythen in een dramatische setting worden geplaatst, voelen we dat we deel worden aan de kern, aan de waarheid die het verhaal bevat. De belangrijkste functie van een ritueel is om een spiritueel verhaal om te zetten in een spirituele ervaring. Het verandert iets waar je in gelooft in iets dat je kunt voelen.

 

 

Een ritueel moet voldoen aan drie criteria:

  1. Het moet een specifieke vorm hebben. Het is tenslotte geen toneelstuk. Het vraagt van alle participanten een actie, anders gaat het fout. En het mag alleen op die wijze worden uitgevoerd. Iedereen voelt dat het anders niet zal werken.
  2. Er moet een sociale interactie zijn. Voor je inwijding ben je een gewoon mens, na je inwijding behoor je tot de broederschap.
  3. Het moet een spirituele dimensie bevatten. In de vrijmetselarij is dat niet persé God maar een ordenend principe waar iedereen zelf betekenis aan mag geven.

 

Er is nog een interessant aspect aan de ritualen. Het eindeloos repeteren van hetzelfde zou obsessief kunnen worden. Dit gebeurt echter niet. Enerzijds door de diversiteit van de rituelen, anderzijds door het feit dat de rituelen verwijzen naar een geheim dat geen geheim is. Dat klinkt wat paradoxaal maar in feite verwijst het geheim naar kennis die al lang in de mens aanwezig is.

Het uitvoeren van het ritueel verscherpt, als het goed is, de hele groep mensen in hun perceptie en aandacht en zulke mensen krijgen dus inderdaad een band. En dat noemen wij broederschap.